In Enschede spreken we veel over de “menselijke maat”, maar juist in de praktijk zien we dat regels nog altijd belangrijker worden gemaakt dan rechtvaardigheid.

Slachtoffers van de toeslagenaffaire krijgen een dwangsom omdat de overheid zelf te laat is. Dat geld melden zij netjes, zoals het hoort. En vervolgens worden zij gestraft door het stopzetten van hun bijstand. Dat is niet alleen juridisch discutabel, maar vooral moreel onhoudbaar.

De wet biedt ruimte voor uitzonderingen. Die ruimte wordt in Enschede structureel niet benut. Sterker nog: inwoners die via een bezwaarprocedure in het gelijk worden gesteld, moeten vervolgens alsnog naar de rechter om hun recht te halen. Dat tast de geloofwaardigheid van de overheid aan.

Als we de menselijke maat serieus nemen, dan vraagt dat niet om woorden, maar om keuzes. Juist in dit soort gevallen.

Artikel 35-vragen – Dwangsommen toeslagenaffaire en bijstandsbeleid

  1. Is het college bekend met de recente berichtgeving over meerdere inwoners van Enschede die hun bijstandsuitkering verliezen na ontvangst van een dwangsom in het kader van de toeslagenaffaire?
  2. Hoeveel inwoners in Enschede zijn tot op heden geconfronteerd met het stopzetten of terugvorderen van bijstand als gevolg van een ontvangen dwangsom in relatie tot de toeslagenaffaire?
  3. Op welke wijze maakt het college onderscheid tussen een dwangsom en een schadevergoeding, en in hoeverre wordt daarbij rekening gehouden met de context van de toeslagenaffaire?
  4. Deelt het college de opvatting dat een dwangsom in deze specifieke gevallen direct voortvloeit uit het uitblijven van herstel na onrechtmatig overheidshandelen, en daarmee materieel onderdeel is van datzelfde herstelproces?
  5. Welke beleidsruimte ziet het college binnen de Participatiewet om in uitzonderlijke gevallen af te wijken van de vermogensgrens, zoals ook door de VNG wordt benoemd?
  6. Hoe vaak heeft het college in de afgelopen vijf jaar gebruikgemaakt van deze uitzonderingsruimte bij de toepassing van de vermogensgrens binnen de bijstand?
  7. Kan het college toelichten waarom in deze gevallen geen gebruik is gemaakt van deze uitzonderingsruimte, ondanks:
    – de bijzondere context van de toeslagenaffaire
    – het doel van de hersteloperatie (erkenning en herstel)
    – en het advies van de bezwarencommissie?
  8. Hoe verhoudt het niet volgen van een positief advies van de bezwarencommissie zich tot andere gevallen waarin adviezen van deze commissie wél worden overgenomen?
  9. Acht het college het wenselijk dat inwoners, na een voor hen positief advies van een bezwarencommissie, alsnog genoodzaakt zijn om juridische procedures te starten om hun recht te halen? Zo ja, waarom? Zo nee, wat gaat het college hieraan doen?
  10. In hoeverre is er binnen de gemeente sprake van zogenaamd “geoormerkt” of anderszins vrijgelaten middelen voor gedupeerden van de toeslagenaffaire, en hoe worden deze financieel en juridisch verantwoord binnen de begroting en jaarstukken?
  11. Kan het college inzicht geven in de interne richtlijnen, werkinstructies of beleidskaders die ambtenaren hanteren bij de beoordeling van dit soort gevallen?
  12. Hoe verhoudt de huidige handelwijze zich tot de uitkomsten van het gemeentelijke onderzoek naar de “menselijke maat”, waarin juist werd geconcludeerd dat meer ruimte nodig is voor maatwerk en uitzonderingen?
  13. Deelt het college de zorg dat deze handelwijze het vertrouwen in de overheid verder schaadt, juist bij een groep inwoners die reeds ernstig door overheidshandelen is getroffen?
  14. Is het college bereid om deze casussen opnieuw te beoordelen vanuit het perspectief van de menselijke maat en het doel van de hersteloperatie?
  15. Is het college bereid om – binnen de bestaande wettelijke ruimte – in deze en vergelijkbare gevallen gebruik te maken van de mogelijkheid om uitzonderingen toe te passen op de vermogensgrens, bijvoorbeeld door een dwangsom in dit specifieke kader aan te merken als (vooruitbetaling op) schadevergoeding of deze tijdelijk buiten beschouwing te laten? Zo nee, waarom niet?
  16. Klopt het dat ook in gevallen waarin sprake is van een schadevergoeding (en niet enkel een dwangsom) deze middelen door de gemeente worden betrokken bij de vermogensvaststelling binnen de bijstand? Zo ja, op basis van welke juridische grondslag gebeurt dit?
  17. Hoe maakt het college in de praktijk onderscheid tussen:
    – schadevergoedingen voor geleden onrecht
    – en reguliere inkomsten of vermogensbestanddelen bij de toepassing van de bijstandsregels?
  18. Op welke wijze past het college de hardheidsclausule binnen de Participatiewet toe in situaties waarin sprake is van aantoonbaar door de overheid veroorzaakt onrecht, zoals bij de toeslagenaffaire?
  19. Kan het college concreet onderbouwen waarom in deze gevallen géén sprake zou zijn van een uitzonderlijke situatie die toepassing van de hardheidsclausule rechtvaardigt?
  20. Hoe toetst het college zijn besluiten aan het evenredigheidsbeginsel zoals vastgelegd in artikel 3:4 lid 2 van de Algemene wet bestuursrecht?
  21. Kan het college per casus motiveren waarom het stopzetten van de bijstandsuitkering niet onevenredig is, gezien:
    – het doel van de hersteloperatie
    – de financiële en persoonlijke situatie van betrokkenen
    – en het feit dat het gaat om compensatie voor door de overheid veroorzaakt onrecht?
  22.  Is het college bekend met recente jurisprudentie van de Centrale Raad van Beroep waarin het evenredigheidsbeginsel zwaarder wordt gewogen, en zo ja, hoe wordt deze jurisprudentie toegepast in het huidige beleid?
  23. Deelt het college de opvatting dat het strikt toepassen van regelgeving, zonder aantoonbare belangenafweging per individueel geval, in strijd kan zijn met deze jurisprudentie? Zo nee, waarom niet?
  24.  Hoe voorkomt het college dat de gemeente feitelijk het effect creëert dat een door de rijksoverheid toegekende compensatie via de bijstand weer (deels) wordt “teruggehaald”?
  25.  Is het college bereid om – mede in het licht van het evenredigheidsbeginsel en recente jurisprudentie – het huidige beleid en de toepassing daarvan te herzien, zodat wordt voorkomen dat compensatie voor overheidshandelen leidt tot nieuwe financiële benadeling van dezelfde inwoners? Zo nee, waarom niet?

Ingediend d.d. 30-03-2026